İltifatı Neden Hemen Küçültüyoruz? “Yok Canım” Demeden Önce
Bir toplantının ardından birisi yanına gelip “Anlattığın örnek çok iyiydi” diyor. Seninse dilinin ucunda hazır bir cevap var: “Yok canım, ne yaptım ki? Zaten son anda toparladım.”
Dikkat et, karşındaki sana güzel bir şey söylüyor ama sen daha o cümle bitmeden onu küçültmenin yolunu buluyorsun. Belki kendini övüyormuş gibi görünmek istemiyorsun. Belki de insanın kendi emeğini kabul etmesi sana biraz tuhaf geliyor.
Peki hiç düşündün mü, iltifatı kabul etmekle böbürlenmek gerçekten aynı şey mi?
“Teşekkür ederim” bazen neden zor geliyor?
İltifatın arkasında çoğu zaman görünmeyen küçük bir sosyal pazarlık var. Karşındaki seni olumlu bir yerden görüyor. Sen ise o bakışı kabul ettiğinde kibirli, kendini beğenmiş yahut fazla iddialı görüneceğinden çekinebiliyorsun. Bu, herkesin aynı nedenle yaşadığı bir durum değil. Kimi alışkanlıktan geri çeviriyor, kimi şakalaşarak geçiştiriyor, kimi de söylenen sözün samimiyetinden emin olamıyor.
Dilbilim araştırmaları bu cevapların sadece kişilikle ilgili olmadığını; konuşmanın bağlamı ve toplumsal nezaket alışkanlıklarıyla da ilişkili olabildiğini gösteriyor. Melike Baş'ın 2021'de Türkçe iltifat yanıtlarını incelediği, 100 üniversite öğrencisine dayanan çalışmada kabul etme, kaçınma ve reddetme gibi farklı yanıt biçimleri gözlenmişti. Çalışma bütün Türkiye'yi temsil etmiyor; ama “Yok canım” sözünün her zaman yalnızca özgüven eksikliğini göstermediğini hatırlatıyor.
Bazen mesele kendine güvenmemek değil, takdir karşısında nasıl duracağını bilememek.
Alçakgönüllülük, gerçeği inkâr etmek değildir
Şöyle düşün: Bir arkadaşın saatlerce uğraşıp bir yemek hazırladı. “Çok lezzetli olmuş” dediğinde sana “Yok, berbat oldu” diye cevap verirse ne hissedersin? Belki onun mahcubiyetini anlarsın. Fakat kendi beğenini de bir anda masadan kaldırılmış gibi hissedebilirsin.
İltifata cevap verirken bazen aynı şeyi yapıyoruz. Kendimizi küçültmeye çalışırken karşımızdakinin içten değerlendirmesine de yer bırakmıyoruz. Oysa “Bunu duymak güzel, teşekkür ederim” cümlesi ne bir üstünlük ilanı ne de büyük bir kişisel gelişim gösterisi. Sadece iki insan arasındaki güzel bir anın üzerinde durabilmek.
2026 Temmuz'unda yayımlanan bir konferans araştırması özetinde Emily Prinsloo ve Alice Moon, iltifatı geri çevirmenin sosyal izlenimleri nasıl etkileyebildiğini dört ön kayıtlı çalışma üzerinden inceledi. Özet, iltifatı reddeden kişilerin bazı değerlendirmelerde daha az sıcak ve daha az iş birliğine açık algılandığını bildiriyor. Bu sonuçlar bütün ilişkiler için kesin bir kural değil; ayrıca henüz konferans bildirisi düzeyinde aktarılan bulgular. Yine de düşündürdüğü soru önemli: Alçakgönüllü olmaya uğraşırken bazen aramızdaki sıcaklığı da mı geri çeviriyoruz?
İltifatı kimin söylediği de önemli
Burada bir ayrım yapalım. Her güzel söz aynı derecede içten değildir. Seni bir şeye razı etmek için abartılı övgüler kullanan biriyle, emeğini gerçekten fark eden bir çalışma arkadaşının sözleri aynı kefeye konamaz. Hatta sevmediğin bir hitabı veya sınırını aşan bir yorumu kabul etmek zorunda değilsin.
Mesele, bütün övgülere otomatik olarak inanmak değil. Sahici takdirle, seni yönlendirmeyi amaçlayan söz arasındaki farkı hissedebilmek. Bunun için de aceleyle ne reddetmeye ne de onaylamaya ihtiyacın var.
Bir de şu var: Her iltifatın cevabı mutlaka kuru bir “teşekkür ederim” olmak zorunda değil. 2026'da yayımlanan başka bir deneysel çalışma, karşılıklı iltifatların bazı ortamlarda ilişki kurma hissini güçlendirebildiğini, ancak daha az dürüst de algılanabildiğini bildiriyor. Demek ki tek bir sihirli cümleden değil; bağlamdan, niyetten ve doğallıktan söz ediyoruz.
Bu noktada sağlıklı iletişim üzerine daha önce yazdığım yazıyı da okuyabilirsin. Çünkü iyi iletişim, yalnız kendini anlatmak değil, karşındakinin söylediğini gerçekten duyabilmekle de ilgili.
Küçük bir deneme: Güzel sözü olduğu yerde bırak
Önümüzdeki birkaç gün içinde biri seni içtenlikle takdir ettiğinde şu minicik denemeyi yap: Cevap vermeden önce bir saniye bekle. Savunmaya geçmeden, başarının eksik taraflarını saymadan, yalnızca söylenen sözü duy.
Sonra sana doğal gelen bir karşılık ver. “Teşekkür ederim, buna emek vermiştim.” Yahut “Bunu fark etmene sevindim.” İstersen karşı tarafın da katkısını an; ama bunu kendi payını silmek için yapma.
Ardından kendine şu soruyu sor
“O sözü hemen reddetseydim, neyi korumaya çalışıyor olacaktım?”
Belki tevazunu. Belki görünmez kalma alışkanlığını. Belki de başkalarının senin hakkında ne düşüneceğiyle ilgili eski bir endişeyi. Cevabın ne olursa olsun kendini yargılama. Yalnızca fark et. Sonraki seferde daha özgür bir cevap verme ihtimalin olsun.
Eğer mesele başkalarının yanında kendin gibi davranabilmekse, Kendin Ol! yazısındaki düşünceler de bu soruyu başka bir yerden açıyor.
Kendi emeğine yer açmak
Bir insanın kendi emeğini takdir etmesi, başkalarının değerini azaltmaz. “Bu konuda iyi bir iş çıkardım” diyebilmek için kusursuz olman gerekmez. Aynı şekilde, her iltifatı büyük bir öz güven gösterisine çevirmene de gerek yok.
Belki bugün sadece bir güzel sözü küçültmeden kabul edersin. O kadar.
Çünkü bazen insanın kendine açtığı alan, dünyaya duyurduğu büyük cümlelerde değil, başkasının samimi bir cümlesine verdiği sakin cevapta gizlidir.
0 Yorum:
Yorum Bırakabilirsiniz